سازمان دولت های ترک و ظرفیت های ترکیه برای هژمونی

ثبت امتیاز

سازمان دولت های ترک/تغییر نام شورای همکاری کشورهای ترک به سازمان دولت های ترک در نشست 12 نوامبر 2021 به میزبانی ترکیه و رجب طیب اردوغان صورت پذیرفت.

  • حامد روشن چشم (کارشناس مسائل ترکیه)

اشاره 

نشست کشورهای عضو شورا همکاری ترک در 12 نوامبر 2021 در استانبول و میزبانی رجب طیب اردوغان فصل جدیدی از مناسبات منطقه ای را باز کرده است. نگاه اجمالی به ظرفیت های این کشورها از جمله قابلیت های سرزمینی، جمعیتی، اقتصادی و فرهنگی نشان دهنده یک ساختار منطقه ای جدید در پهنای اوراسیا، غرب آسیا و قفقاز است. به عبارت بهتر، شکل گیری سازمان دولت های ترک زبان به منظور افزایش قدرت چانه زنی این کشورها و افزایش قابلیت های رقابتی به منظور تامین اهداف ملی و ائتلافی می باشد.

  1. مقدمه

افزایش سطح رقابت های منطقه ای زمینه سازی شکل گیری ائتلاف های موردی در جهان شده است. این همگرایی ها به منظور افزایش قابلیت های کشورها برای کسب نتایج مطلوب، همینطور بسترهای مشترک میان دولت ها با ظرفیت های مختلف صورت می پذیرد. سازمان دولت های ترک یا به تعبیری TDT از ظرفیت های زبانی و هویتی جهت شکل دادن به یک ائتلاف منطقه ای در وسعت سرزمینی قابل توجه بهره برده است. این سازمان بیشتر برای هماهنگی و تمرکز بر بافت هویتی به عنوان یک ساختار فرهنگی مورد ارزیابی قرار می گرفت.

با این وجود، سازمان دولت های ترک به عنوان یک رویکرد همگرایی منطقه ای با قابلیت های فرامنطقه ی برای کسب اهداف ژئوپلیتیکی، سیاسی، نظامی و اقتصادی ارزیابی می شود. یکی از مشخصه های مهم این ائتلاف با توجه به نقش محوری ترکیه می تواند، در بسترسازی برای افزایش نقش منطقه ای و بین المللی این کشور مورد توجه قرار گیرد. این یادداشت سعی دارد با بررسی ظرفیت های سازمان دولت های ترک به نقش ترکیه برای هژمونی منطقه ای بپردازد.

2. ظرفیت های سازمان دولت های ترک

جدول 1. کشورهای سازمان دولت های ترک

کشورجمعیت(نفر)مساحت(کیلومتر مربع)تولید ناخالص داخلی اسمی(میلیارد دلار)سرانه تولید ناخالص داخلی (دلار)
قرقیزستان59557341999008.51309
جمهوری آذربایجان972537686600484794
ازبکستان31446795447400581725
قزاقستان1798773627249001809731
ترکیه79512426783562754.59042
سازمان دولت ها144628067424236210498966

مطابق با جدول شماره 1، ظرفیت های سرزمینی سازمان دولت های ترک با اختصاص 4242362 کیلومتر مربع در قلب اوراسیا و قفقاز از ظرفیت سرزمینی بسیار بالایی برخوردار است. دسترسی این کشورها به آب های آزاد، دریای خزر و کوریدورهای زمینی باعث شده تا از موفقیت ژئوپلیتیکی قابل توجهی برخوردار باشند. در این میان قزاقستان بر بیشترین وسعت سرزمینی و جمهوری آذربایجان با کمترین وسعت نشان دهنده یک اتحاد تقویت کننده قدرت ملی است.

ظرفیت های جمعیتی بیانگر، 144628067 نفر در این ساختار سیاسی است که جز اتحادهای بزرگ و پرجمعیت به شمار می رود. بی تردید حجم بالای جمعیت در ائتلاف می تواند به رشد اقتصادی به خصوص منطقه گرایی اقتصادی از طریق بازارهای مشترک بیانجامد. ترکیه با بیشترین جمعیت رتبه اول و جمهوری آذربایجان با کمترین جمعیت در رتبه آخر قرار دارد.

ترکیه با داشتن تولید ناخالص داخلی قابل توجه به عنوان صنعتی ترین عضو سازمان به شمار می رود و قرقیزستان با کمترین مقدار تولید ناخالص داخلی به عنوان یکی از اعضای مصرف کننده محسوب می گردد. بر اساس جدول فوق، قزاقستان و ترکیه بالاترین سرانه تولید ناخالص را دار هستند که با در نظر گرفتن متغییرهای دیگر از جمله ضریب جینی می توان بیان داشت که بیشترین رفاه را در سازمان دارا هستند و قرقیزستان با کمترین سرانه در انتهایی این رتبه قرار دارد. بررسی ظرفیت کشورهای عضو سازمان دولت های ترک روایت کننده شکل دادن برای توسعه کشورهای عضو با قابلیت های هویتی و ژئوپیتیکی است. هدفی که به منظور ظرفیت سازی برای قدرت های منطقه ای از جمله ترکیه بشمار می رود.

3. ظرفیت های سازمان دولت های ترک برای ترکیه 

نگاه به جغرافیایی سیاسی سازمان دولت های ترک بیانگر این نکته است که یک وسعت منطقه ای قابل توجهی در پهنای اوراسیا تا قفقاز را در بر می گیرد.

                                                       شکل 1. ژئوپلیتیک سازمان دولت های ترک

این وسعت سرزمینی می تواند علاوه بر تحت تاثیر قراردادن دولت های رقیب ترکیه به عنوان یکی از شاخص های قدرت این سازمان عمل کند. نظم منطقه ای که دارای بازیگران مختلف ازجمله ایران، روسیه و ترکیه است. شکل دادن به این منطقه نفوذ به خصوص کوریدور حاصل از آن باعث افزایش نقش ژئوپلیتکی ترکیه شده است. با عنایت به این که ترکیه بالاترین قدرت اقتصادی و تولیدی این سازمان را به خود اختصاص داده است در نتیجه قدرت عمل این کشور به خصوص وابستگی به موقعیت آن به شدت افزایش می باید.

ترکیه با ترسیم نقشه سازمان دولت های ترک به خوبی توانسته است تا نقش گلوگاه را برای اتحادیه اروپا، شریک برای روسیه و عامل سیاسی برای ایالات متحده را بازی کند. هدفی که می تواند بر نقش هژمونیک ترکیه بیش از پیش بیافزاید. قابلیت دسترسی ترکیه به بازارهای مصرف، کریدور انتقال انرژی به غرب، مسیر حمل و نقل و حضور نظامی از طریق برگزاری رزمایش های در این مناطق از مهمترین ظرفیت های است که به منظور شکل دادن به هژمونی ترکیه سازمان دولت های ترک ایجاد کرده است.

4. مهمترین موانع بر سر راه هژمونی ترکیه 

اگرچه تشکیل سازمان دولت های ترک ظرفیت ها و قابلیت های رقابتی ترکیه را افزایش داده است با این حال موانع قابل توجهی نیز بر سر راه آن وجود دارد. یکی از این موانع اثرگذاری بلامنازع روسیه بر کشورهای قفقاز است. روند سیاسی منطقه به خوبی نشان دهنده این واقعیت است که روسیه به عنوان قدرت هژمون نقش بسیار مهمی در رفتار سیاست خارجی کشورهای غیر از ترکیه در سازمان دولت های ترک را دارد. منطقه ای که از دیرباز به عنوان حیات خلوت روسیه محسوب می شود. روشن است که روسیه علاقه ای به خروج این کشورها از دایره نفوذ خود ندارد و ترکیه برای پیشبرد اهداف منطقه ای خود بایستی سیاست های متناقضی را به اجرا بگذارد و همواره ملاحظات روسیه را در فرآیند شکل دادن به نظم مطلوب خود در نظر داشته باشد.

یکی دیگر از موانع ترکیه سیاست های منطقه ای چین به خصوص ترک های اویغور است. چین از زمان شکل گیری این سازمان همواره ابراز نگرانی و تهدید کرده است. یکی از دلایل این نگرانی تحریک گروه های جدایی طلب ترک های اویغور در این کشور است، رخدادی که به عنوان خط قرمز این کشور بوده و همواره هشدارهای مختلفی را در این خصوص ابراز کرده است. عدم پیوستن ترکمنستان به این سازمان و صرف ناظر بودن نشان از این نگرانی ها دارد که باعث شده تا این کشور خود را کاملا بیطرف در منطقه معرفی کند.

سومین مانع بر سر راه ترکیه، وابستگی اقتصادی این کشور به سرمایه گذاری مستقیم خارجی است. این عامل باعث شده است تا ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا بتوانند بر رفتار ترکیه کنترل داشته باشند. خروج سرمایه های خارجی می تواند تهدید بسیار بزرگی برای ترکیه و حزب حاکم باشد. به گونه ای افزایش تورم، کاهش رشد اقتصادی و در نتیجه کاهش رفاه اجتماعی علاوه بر نزول محبوبیت رجب طیب اردوغان بدون شک زمینه های کودتای دیگر را نیز می تواند در این کشور هموار کند.

5. نتیجه گیری 

تشکیل سازمان دولت های ترک با هدف ترسیم یک اتحاد منطقه ای به منظور افزایش قدرت ملی و هژمونی صورت پذیرفت. در این بین، ترکیه با هدف کسب ظرفیت های هژمونی منطقه ای توانست زمینه این اتحاد را به دست آورد، حتی این اتحاد نقشی مهم در پیروزی جمهوری آذربایجان در جنگ دوم قره باغ داشت. این سازمان با برخورداری از ظرفیت های سرزمینی، اقتصادی، جمعیتی و نظامی به عنوان یک شبکه قدرت عمل می کند که ترکیه قابلیت بهره برداری برای هژمون سازی را دارد. در کنار این موضوع موانع بسیار جدی نیز در سر این هدف وجود دارد.

نقش روسیه و چین در این بین که هیچ علاقه ای به ورود کشورهای غیر در منطقه نفوذ خود را ندارند به عنوان جدی ترین عامل های بازدارنده ظاهر می شوند. از طرفی دیگر، اتحادیه اورپا و ایالات متحده آمریکا نیز می توانند به واسطه نقش خود در توسعه اقتصادی ترکیه از قدرت خود در مهار ترکیه استفاده کنند. با تمام این وجود و عوامل مختلف این بستر با حضور قدرت های بزرگ و سازمان دولت های ترک بستر یک بازی پیچیده را برای ترکیه مهیا کرده است. زمینه های که این کشور می تواند با بهره گیری از ظرفیت های آن بر نقش منطقه ای و بین المللی خود بیافزاید. رخدادی که می تواند بر معادلات منطقه ای و کم رنگ شدن سیاست های ایران در قفقاز بیانجامد.

همچنین ببینید

روابط آنکارا و قاهره

همه چیز درباره یک مصافحه جنجالی

مصر به عنوان سرزمینی کهن، همواره روابط مهمی با ساکنان آناتولی و تراس داشته است. …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.