ترکیه و عربستان از تنش تا همگرایی استراتژیک

ثبت امتیاز
حامد روشن چشم

حامد روشن چشم

تحلیلگر مسائل سیاسی

11 اردیبهشت 1401

رجب طیب اردوغان به همراه یک هیات بلند پایه سیاسی و امنیتی به ریاض سفر کرد. این خبر در حالی منتشر شده است و تیم ترکیه ای به عربستان صعودی سفر کرده اند که دوران سردی بین آنان وجود داشت. موضوع از زمانی آغاز شد که جمال خاشقچی منتقد برجسته حکومت پادشاهی عربستان و به طور مشخص مخالف جدی محمد بن سلمان در ترکیه طی یک عملیات تروریستی در داخل سفارت ترکیه ناپدید و به قتل رسید، سپس ترکیه با انتشار اسناد و اطلاعات این اقدام عربستان سعودی باعث اعمال فشار بسیار زیادی به خصوص محکومیت های حقوق بشری در سراسر جهان شد. به گونه ای که آمریکا مجبور شد برخی از قراردادهای تسلیحاتی خود را با عربستان به حالت تعلیق درآورد.

اما اکنون، مناسبات و روابط جدیدی بین ترکیه و عربستان سعودی در حال شکل گیری است. این روابط جدید بدون شک به دور از مناسبات بین المللی و داخلی هردو کشور نیست. برای تحلیل صحیح این روند بایتسی به مجموعه ای از رخدادهای در منطقه خاورمیانه، دریایی سیاه و رویدادهای داخلی کشورهای عربستان و ترکیه توجه کرد.

مناسبات منطقه ای

ترکیه و عربستان سعودی در منطقه خاورمیانه از نوعی رقابت پنهان و آشکار با یکدیگر به سر می برند. نظم خاورمیانه و نقش این دو کشور را می توان در  محورهای مانند حاشیه خلیج فارس، سوریه، عراق، افغانستان و به صورت مشخص الگوسازی جهان اسلام شاهد بود. از طرفی دیگر، نیازهای طرفین برای کالا و انرژی باعث شده تا نوعی وابستگی متقابل نیز وجود داشته باشد. جنگ در دریای سیاه بین روسیه و اوکراین، نیاز غرب به انرژی همین طور رقابت سیاسی برای کسب قدرت در ترکیه و مخالفین داخلی رجب طیب اردوغان و محمد بن سلمان از مهمترین دلایل این ملاقات می تواند باشد.

روابط ترکیه با عربستان در حاشیه خلیج فارس

روابط ترکیه با عربستان در حاشیه خلیج فارس

ابتدا بایستی به حاشیه خلیج فارس و روابط نزدیک قطر و ترکیه توجه داشت. با تحریم قطر از سوی کشورهای حاشیه خلیج فارس، ترکیه نقش بسیار مهمی برای شکستن این تحریم در برابر عربستان سعودی بازی کرد. حضور مستشاران ترکیه در قطر، ارسال مواد غذایی، باز کردن آسمان ترکیه بر روی پروازهای قطر ایروییز و کمک های اقتصادی از جمله مواردی هستند که ترکیه برای جلوگیری از افزایش فشار بر قطر ایفا کرد. این رویکرد ترکیه، باعث خشمگین شدن عربستان سعودی و تیره شدن روابط دو کشور گردید.

حامد روشن چشم

موضوع جمال خاشقچی

خاشقچی

ترکیه در 2 اکتبر 2018 با بررسی ادعای مفقود شدن جمال خاشقچی از سوی نامزد وی و یکی از جدی ترین مخالفان محمد‌بن‌سلمان ولیعهد عربستان سعودی و ژورنالیست نزدیک به آمریکا وارد فاز جدی از تنش با عربستان سعودی شد. جمع آوری داده ها مربوط به خاشقچی و حضور وی در ترکیه نشان دهنده ابعاد بسیار وسیعی از یک توطئه بود. جمال خاشقچی که تحت حمایت آمریکایی‌ها و به صورت مشخص توسط سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) تحت مراقبت قرار داشت به صورت ناگهانی پس از ورود به سفارت کنسولگری عربستان در ترکیه مفقود می شود.

 این درحالی است که سیا و بالطبع سازمان اطلاعات ملی ترکیه (میت) از روند ورود و اقدام خاشقچی اطلاع دقیق داشته و پیش از آن نیز خاشقچی بر اساس ادعای سایت خبری بی بی سی از تهدید جانی خود بواسطه عوامل بن سلمان به ایالات متحده آمریکا و دولت ترکیه خبر داده بود. با تمام این وجود،  قتل خاشقچی در کنسولگری عربستان سعودی و انتشار اسناد آن توسط دولت ترکیه موجی جدید از تنش ها را بین دو کشور به وجود آورد که تا کنون نیز ابعاد آن پیدا است.

مصر

یکی دیگر از اختلافات میان عربستان سعودی و ترکیه مربوط به موضوع مصر است. با به قدرت رسیدن محمد مرسی در مصر طی یک انقلاب اجتماعی، ترکیه ارتباط بسیار نزدیکی با این کشور برقرار کرده و همواره پشتیبان اخوان المسلمین بود. این در حالی بود که عربستان سعودی از مخالفان جدی محمد مرسی به شمار رفته و از رخ داد انقلاب علیه حسنی مبارک خشمگین به نظر می رسید. این نزدیکی بین مصر با ترکیه با کودتای عبدالفتاح‌السیسی و زندانی شدن محمد مرسی در مصر  و انتقادات صریح آنکارا پایان یافته و این دو کشور در پایان ترین سطح رابطه با یکدیگر قرار گرفتند.

رجب طیب اردوغان

افغانستان

افغانستان

با خروج ایالات متحده آمریکا از افغانستان، ترکیه یکی از آلترناتیو های تامین امنیت در این کشور به خصوص در فرودگاه کابل بود. روابط نزدیک بین ترکیه با طالبان باعث شده بود تا عربستان سعودی در موضوع افغانستان وارد نشده و بیشتر با توصیه آمریکایی ها از دور نظاره گر اتفاقات آن باشد. با تمام این وجود، حضور ارتش ترکیه در کابل یکی از نگرانی های ریاض در افغانستان بوده و با آگاهی از بهره برداری ترکیه از تروریست ها به خصوص در موضوع سوریه سعی در کاهش نفوذ ترکیه در افغانستان داشت.

اشتراکات میان ترکیه و عربستان سعودی

عربستان سعودی و ترکیه علاوه بر رقابت بر سر مسائل منطقه ای در برخی از محورها با یکدیگر اشتراکاتی و حتی همکاری داشتند. از جمله این موارد می توان به بحران سوریه اشاره کرد. محمد بن سلمان و رجب طیب اردوغان جدی ترین مخالفان بشار اسد بودند و در طول شروع جنگ داخلی در سوریه همواره به دنبال ساقط کردن دولت سوریه و تغییر ساختار سیاسی این کشور بودند. با این حال، حمایت های ایران مانع از پیروزی تروریست ها در سوریه شده و فصل جدیدی از مناسبات در خاورمیانه را گشود. عراق دومین محوری بود که ترکیه و عربستان سعی داشتند پس از جنگ دوم خلیج فارس این کشور را در آغوش خود داشته باشند، اما نزدیکی بیش از پیش ایران به عراق و حمایت های آن باعث شد تا عراق در روند سیاسی خود به خصوص ساخت اجتماعی روابط ارگانیک با ایران ایجاد کرده و در ساختار سیاسی خود رابطه متقابل با ایران برقرار کند که این خود تا حدودی باعث شد تا ریاض و آنکارا در رقابت با تهران بر سر هژمونی منطقه ای قرار بگیرند.

با گذشت سالیان و پیشامد‌های جدید در منطقه فصل جدیدی از مناسبات میان ترکیه و عربستان در حال شکل گیری است. آغاز جنگ اوکراین و نیاز غرب به انرژی جایگزین روسیه باعث شده تا ترکیه برای بهره گیری از ظرفیت های ژئوپلیتیکی خود به تکاپو بیافتد. علاقه‌مندی ترکیه برای افزایش رابطه با عربستان سعودی به عنوان کدخدای کشورهای حاشیه خلیج فارس بیانگر تمایل این کشور در مناسبات منطقه ای بوده و عربستان سعودی نیز جهت حضور در معادلات بین‌المللی و کسب موقعیت جدید نسبت به آن دیدگاه مثبت دارد. 

جنگ اوکراین

دعوت پادشاه عربستان از رجب طیب اردوغان برای حضور در این کشور جهت رایزنی و برگزاری عید سعید فطر نشان دهنده بهانه‌ای جهت توسعه روابط و بهره گیری از موقعیت جدید رخ داده است. همکاری دو کشور می تواند زمینه های توسعه صنعت نفت را باعث شده و همکاری برای صادرات انرژی از  آب های گرم خلیج فارس تا دریایی سیاه و آب های سرد بالتیک را به همراه داشته باشد. بر این اساس، نیاز غرب به این کوریدور مهم انرژی و ظرفیت های ژئوپلیتیکی دو کشور از عوامل اصلی توسعه مناسبات به شمار می روند.

انتخابات 2023 ترکیه

از طرفی دیگر، با نزدیک شدن به انتخابات ریاست جمهوری 2023 در ترکیه، شاهد افزایش فعالیت های دیپلماتیک ترکیه در تنش زدایی منطقه ای و جهانی هستیم. به نظر می رسد که اهمیت پیروزی رجب طیب اردوغان در ترکیه چنان مهم است که برای کسب این موقعیت در تلاش است تا موانع را برطرف کرده و مخالفان بین المللی و منطقه ای خود را همراه کند. کاهش محبوبیت رجب طیب اردوغان در ترکیه که با افزایش فزاینده تورم در این کشور همراه شده است و این عامل باعث شده تا اردوغان از لابی های عربی، عبری و غربی برای تحکیم و پیروزی خود در انتخابات بهره ببرد که این خود باعث افزایش تنش زدایی و ایجاد روابط نزدیک دولت حزب عدالت و توسعه با عربستان گردیده است. اردوغان با این اقدام به دنبال جذب سرمایه برای جلوگیری از کاهش سقوط پول ملی است. به همین ترتیب افزایش صادرات به عربستان سعودی و همکاری های دفاعی و نظامی به خصوص فروش تسلیحات نظامی از دیگر اهداف ترکیه در عربستان است.

نتیجه گیری

سفر هیات بلند پایه ترکیه ای به عربستان سعودی نشان دهنده نیازمندی های متقابل دو کشور بر اساس شرایط جدید منطقه ای و جهانی است. به گونه ای که هر دو طرف در تلاش هستند تا با افزایش سطح ارتباط خود به سمت ایجاد نظم جدید ساختاری در خاورمیانه و در عین حال قطب جدید نگاه غرب در منطقه باشند. نیازمندی های جدید طرفین مانند مشروعیت سازی حاکمیت محمد بن سلمان در عربستان و نزدیکی رقابت انتخاباتی رجب طیب اردوغان در ترکیه از یک سو و از طرفی دیگر، شرایط حاصل شده ناشی از جنگ روسیه با اوکراین همچنین نیاز غرب به انرژی باعث شد تا این دو کشور براساس قابلیت های ژئوپلیتیکی و عدم حضور ایران در این چارچوب به دنبال ائتلاف جدید منطقه ای حرکت کنند، رخدادی که می تواند نظم جدید سیاسی و امنیتی را در منطقه براساس معادلات پیش آورد.

 

حامد روشنچشم

همچنین ببینید

نگاهی به تحولات محیط پیرامونی ایران و ترکیه

دکتر محمد عیسی نژاد کارشناس مسائل بین المللی 29 شهریور 1401 اگر کره زمین را …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.