نگاهی به تحولات محیط پیرامونی ایران و ترکیه

5/5 - (2 امتیاز)
دکتر محمد عیسی نژاد

دکتر محمد عیسی نژاد

کارشناس مسائل بین المللی

29 شهریور 1401

اگر کره زمین را به یک شهر تشبیه کنیم، هریک از مناطق جغرافیائی نیز قابل تشبیه به محلات این شهر خواهد بود. ایران و ترکیه در پرگذرترین چهارراه این شهر واقع شده اند، ایران به همین دلیل است که به رغم وسعت بسیار کمترش نسبت به روسیه و چین، پس از این دو کشور، سومین کشور با بیشترین همسایه است و ترکیه نیز اگر از سه جهت محصور در دریاهای سیاه و سفید و اژه و مرمره نبود، احتمالا وضعیتی مشابه داشت.

هر دو کشور با اینکه خاورمیانه ای شناخته می‌شوند، اما در مناطق پیرامونی خود بده و بستان و علقه های تاریخی دارند، و روشن است که این روابط دوسویه، تاثیر و تاثری و پیچیده هستند. با این حساب، هر دو کشور ایران و ترکیه، نمی توانند همچون سوئیس، سیاست انزوا در پیش گیرند و دیگران هم به این تصمیم احترام بگذارند.

تجارب هر دو کشور در قرن گذشته موید این امر است که رهبران دو کشور یا باید سیاست قدرت در پیش گیرند و یا همچون ایران قرن بیستم، با قراردادهایی چون ۱۹۱۹ و تجاوز و عدماحترام به تمامیت ارضی مان در دو جنگ جهانی اول و دوم مواجه شوند.

پس ایران و ترکیه با دارا بودن کارکرد لولائی ناچار به اتخاذ رویکرد فعالانه و گریز از انفعال هستند. و در این راه می توانند مکمل خوبی برای هم باشند، ایران و ترکیه یکی از دیرپاترین مرزهای بین المللی را دارند و به رغم رقابت سیاسی، شریک اقتصادی هم هستند.

در این بین با تغییر ذائقه بازار جهانی انرژی از نفت به انرژی های نوین و نیز کلان-راهبرد چرخش از آتلانتیک به پاسیفیک، خاورمیانه اهمیت سابق خود را از دست می دهد و گاز به عنوان حلقه واسط انتقال از نفت به انرژی های پاک و تجدیدپذیر اهمیت می‌یابد.

پیدا است که با درک این تحولات گسترده و گریزناپذیر بهتر می توان به آینده چشم دوخت و برنامه های اثربخش، طراحی و اجرا کرد. اگر ترکیه با دو محور ترکی و قرائت اخوانی از تسنن به دنبال ائتلاف سازی و تشریک مساعی است، ما به دلیل هویت ویژه خود، نمیتوانیم با تکیه بر زبان فارسی و تشیع (ولو با خوانشی وسیع تر از اثنی عشری) مجموعه ای از کشورها را در ائتلافی قابل اتکا و بادوام گرد هم آوریم.

البته باید تصریح کرد که گرچه ترکیه در این دو مورد بر ما برتری دارد، ما نیز با داشتن ظرفیت بالای انرژی (دارنده دومین ذخایر گاز و یکی از پرپتانسیل ترین کشورها در زمینه انرژی های پاک به ویژه انرژی خورشیدی) بر ترکیه برتری آشکاری داریم. همچنین دسترسی دریائی هر دو کشور را می توان برابر و مکمل هم قلمداد کرد.

حال باید پرسید پس از مرور این مقدمات چه باید کرد. به نظر می رسد ایران علی رغم مودت با چین، با تمرکز بیش از حد بر کریدورهای شمال-جنوب کارکرد و موقعیت تاریخی خود در جاده ابریشم و پروژه بزرگ احیای آن فراموش کرده است. چه کریدورهای بین کشورهای اوراسیای مرکزی با بندر چابهار و چه اتصال زمینی بندر اسکندرون به بندر عباس، در برابر جاده ابریشم نوین اهمیت ناچیزی دارند.

به نظر می رسد چین در مسیر احیای آن و گشودن جبهه ای جدید در برابر فشار فزاینده ایالات متحده و متحدانش در دریای چین جنوبی و تنگه تایوان، منتظر کسی نمی‌ماند و شاید پر بیراه نباشد اگر تحولات قفقاز جنوبی (جنگ ۴۴ روزه و آزادسازی بخشی از قره باغ، پروژه کریدور زنگه زور و تشدید تنش های مرزی آذربایجان و ارمنستان) در این راستا قابل تحلیل باشد.

در این بین شاید لازم باشد ضمن تاکید بر حفظ مرزهای بین المللی و هشیاری در برابر احتمال تلاش ارمنستان برای تحریک تهران در زمینه کشاندن پای ما به جنگی پرهزینه و فاقد نتایج مشخص و ملموس، باید به دنبال مجاب کردن چین و شرکایش بر عبور کمربند ابریشم از مسیر ایران باشیم.

همچنین باید از اسطوره سازی های چون ارمنستان کریدور اروپا است، ترسید چرا که برخی با قدرت رسانه‌ای خود واقعیات مسلم جغرافیائی را انکار می کنند.

ارمنستان، این کشور کوچک کوهستانی و محصور در خشکی، نه تنها دروازه اروپا نیست، بلکه خود برای اتصال زمینی به اروپا محتاج گرجستان و ترکیه و حتی ایران است و وارونه نمائی چنین حقیقتی نمی تواند مقارن با وطن دوستی و علاقه به منافع ملی باشد.

حال که ما درگیر مقابله با استیلای جهانی با ایالات متحده و نگاه به شرق هستیم، باید تلاش کنیم با مطالبه سهم و جایگاه تاریخی خود در جاده ابریشم جدید، و تمرکز قوای مان در این زمینه وارد قرن جدید شویم. قرنی بدون نفت و با توزیع جدید قدرت در مقیاس کروی. در این بین نباید از آموختن و گرته برداری از رقبای منطقه ای مان ابایی داشته باشیم و از دام های گسترانیده شده برای منحرف ساختن مان از این مسئولیت تاریخی مان غافل شویم

همچنین ببینید

مذاکرات روسیه و ترکیه

روسیه و تغییر ماهیت بازیگری ترکیه در سوریه

به نظر می رسد مواضع کرملین نسبت به میزان و چگونگی مداخله ترکیه در سوریه …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.